Żydzi w Kaliszu

Rok 1139: w Kaliszu osiedlają się Żydzi. 125 lat później Bolesław Pobożny nadaje im Statut kaliski, który określa wszystkie ważne dla żydowskiej społeczności kwestie. Niecałe sto lat później król Kazimierz Wielki wydaje zgodę na budowę synagogi, najpierw drewnianej, następnie murowanej (na Rozmarku, placu, który gmina wykupiła w 1659 roku). W Koronie Królestwa Polskiego gmina żydowska w Kaliszu jest najważniejszą.

Żydzi mieszkają w obrębie ulic Złotej i Garbarskiej z zaułkami, gmina ma synagogę, przytułek i koszerne jatki. W 1804 roku mieszka w Kaliszu 2113 Żydów, co stanowi 30% ludności, w 1827 roku jest ich 12 107. Powstaje „dzielnica żydowska” i Żydzi mogą mieszkać jedynie w jej obrębie, ale na mocy specjalnych zezwoleń 23 domy poza wyznaczoną dzielnicą są własnością żydowską. W XIX wieku powstaje szpital i szkoła żydowska z językiem rosyjskim. W pożarze w roku 1852 płonie 157 domów właścicieli żydowskich i 12 chrześcijańskich. Płonie też synagoga. Odbudowana świątynia dorówna poprzedniej.

W powstaniu styczniowym kaliscy Żydzi podkreślają jedność z Polakami, czego symbolem jest nabożeństwo 14 października 1861 roku w bóżnicy, w którym uczestniczą i Żydzi, i chrześcijanie. Następnego dnia takie samo nabożeństwo odprawione jest w kościele i przybywają na nie także Żydzi. Żydowska młodzież bierze udział w manifestacjach patriotycznych przed powstaniem. W 1863 roku Żydówki kaliskie potajemnie haftują chorągiew z napisem „Walecznym braciom Polakom” i oddają ją powstańcom.

XIX wiek to coraz większa społeczność zasymilowanych, spolonizowanych Żydów ze sfer inteligenckich, bogatych kupców,  przemysłowców. Ta część Żydów buduje w 1911 roku odrębną synagogę poza dzielnicą żydowską, na ul. Krótkiej. W 1916 roku powstaje żydowska szkoła średnia, a po I wojnie trzy kolejne. Wychodzą tygodniki: Di Kaliszer Wochn i Kaliszer Lebn.

We wrześniu 1939 roku  w Kaliszu żyje około 20 000 Żydów (50% ludności). Wybuch wojny to początek końca tego świata. Część ludności wyrusza pieszo do pobliskich miasteczek – Koźminka, Opatówka, Błaszek, bogatsi do Łodzi i Warszawy. Co najmniej 20% żydowskich mieszkańców opuszcza miasto. W październiku 1939 roku z polecenia Niemców powstaje 25-osobowa Rada Żydów z Gerszonem Hahnem jako przewodniczącym. Jej zadaniem jest przeprowadzenie spisu pozostałych w mieście Żydów, jest ich 18 tys. 7 listopada zostaje oficjalnie utworzone getto. 10 listopada wyruszają pierwsze przesiedlenia. Do Litzmannstadt Ghetto, do obozów pracy (m.in. w Grodźcu) i obozów zagłady (m.in. w Chełmnie nad Nerem). Wywózki trwają przez cały rok 1941. Wiosną 1942 roku w getcie pozostaje 150 osób, które zostają wysiedlone do Łodzi. Kalish ist judenrein geworden.

W Kaliszu wiosną 1945 roku powstaje Komitet Żydowski, w którym do 1950 roku rejestruje się 2225 osób.

Historią Żydów kaliskich, kontaktami z kaliszanami żyjącymi w Izraelu, promowaniem wiedzy o dawnych mieszkańcach i opieką nad kirkutem zajmuje się Halina Marcinkowska.

strony poświęcone kaliskim Żydom:

STARY.KALISZ.PL

KIRKUT KALISKI

FORUM ŻYDÓW POLSKICH

MIRA WAYNE

STATUT KALISKI

GMINA ŻYDOWSKA W POWOJENNYM KALISZU

DZIELNICA ŻYDOWSKA – KALISZ CZASEM MALOWANY

ŻYDZI – POLACY, JAK BYŁO NAPRAWDĘ?

WOJENNE LOSY KALISKICH ŻYDÓW

Kalisia Nowa 4/2005 – numer poświęcony Żydom kaliskim

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: